Dự án bauxite Tây Nguyên ngày càng được thực tế chứng minh là chủ trương sai của Đảng và Nhà nước. Nếu ngay từ đầu, giá như người ta biết lắng nghe ý kiến của Đại tướng Võ Nguyên Giáp và phản biện xã hội coi bauxite như của để dành cho thế hệ con cháu chờ 25-30 năm sau khi khoa học công nghệ phát triển, đất nước đủ tiềm lực mới khai thác. Lịch sử không có 2 từ giá như. Chính TKV cũng không thể trốn tránh trách nhiệm “bóc ngắn-cắn dài” đã góp phần làm tan hoang mảnh đất nghèo khó hình chữ S thân yêu của chúng ta.

Trong chương trình nghị sự của kỳ họp Quốc hội lần này thấy có bàn đến hai dự án khai thác bauxite. Tuy nhiên nếu các đại biểu cứ tranh luận dựa trên các lập luận cũ, đã đăng tải trên báo chí, kể cả dùng các số liệu chính thức từ TKV cũng không ăn thua. Bởi chính Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng đã tuyên bố: “Phải chờ hiệu quả thí điểm làm xong đến đâu đã. Bây giờ đang tính toán trên sổ sách và dự báo, nên nói ngay là lỗ bao nhiêu, hay có lỗ hay không là chưa đủ cơ sở”. (Nói như thế có nghĩa những tính toán dự án có lãi, có hiệu quả kinh tế của TKV cũng không có cơ sở!).

Dự án bauxite Tây nguyên ngày càng lộ ra nhiều bất cập mặc dù Tổng bí thư Nguyễn Phú Trong mới đây đã trấn an cử tri rằng hãy chờ kết quả của nhà máy Tân Rai mới có thề biết thành công hay không. Mặc Lâm phỏng vấn TS Nguyễn Thành Sơn, Giám đốc BQL Các dự án than đồng bằng sông Hồng thuộc Vinacomin là người đang làm việc cho Bộ Công Thương nhưng có rất nhiều phản biện tâm huyết đối với dự án bauxite từ nhiều năm về trước.

Campuchia và Lào đang kiểm soát cuộc khủng hoảng chiếm đất do các “ông trùm cao su” ViệtNamtiến hành. Báo cáo này tiết lộ cách thức hai công ty lớn nhất tại Việt Nam, là Hoàng Anh Gia Lai (HAGL) và Tổng Công Ty Cao Su Việt Nam (VRG), đã thuê các vùng đất rộng lớn để trồng trọt tại Lào và Campuchia như thế nào, gắn liền với các hậu quả tai hại đối với các cộng đồng địa phương và môi trường. Các mối ràng buộc chặt chẽ với các nhân vật chóp bu tham nhũng trong giới chính trị và kinh doanh đã giúp họ không bị trừng phạt, các thương vụ được che đậy kín đáo và họ được tài trợ bởi ngân hàng Deutsche Bank và Công Ty Tài Chính Quốc Tế (IFC).

Tôi mới đọc xong bài viết “Nhân chuyện bô-xít nghĩ về trí thức” của anh Hà Sĩ Phu đăng trên trang Boxitvn sáng nay, vội thảo vài hàng chia sẻ với anh Nguyễn Huệ Chi và các anh chị trí thức trong nước.
Hơn một năm nay tôi không còn hứng thú viết phản biện khoa học kỹ thuật (KHKT) về chủ đề bô-xít vì vài lý do như sau:

Bởi thế, chính chủ đầu tư và hiện vẫn đang nhất quyết theo đuổi dự án bauxite Tây Nguyên là Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam (Vinacomin) mới đây cũng đã phải thừa nhận trong cuộc hội thảo quy tụ những nhà khoa học, chuyên gia hàng đầu ở Hà Nội rằng thời gian thu hồi vốn của 2 dự án alumin Tân Rai và Nhân Cơ đều lâu hơn 2-3 năm so với phê duyệt trước đó. Nói cách khác, hiệu quả kinh tế của dự án bauxite Tây Nguyên không như tính toán trước đây.

Viện Khoa học và Công nghệ Mỏ – Luyện kim (VIMLUKI) – Bộ Công Thương lần đầu tiên công bố dự thảo Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng quặng bauxite giai đoạn đến năm 2020, có xét đến năm 2030 (Dự thảo quy hoạch) để sắp tới trình các cấp có thẩm quyền phê duyệt. Tuy nhiên, những số liệu, kế hoạch cũng như mục tiêu của bản dự thảo này đã vấp phải phản ứng từ không ít nhà khoa và giới chuyên môn.

Tập đoàn Than – Khoáng sản Việt Nam (Vinacomin) đã chính thức công bố tình hình thực hiện và hiệu quả kinh tế dự án alumin Tân Rai (Lâm Đồng) và Nhân Cơ (Đăk Nông). Mức chênh lệch tổng mức đầu tư mỗi dự án so với thời điểm phê duyệt đã lên đến hơn 3.500 tỉ đồng. Tuy nhiên, đơn vị này vẫn khẳng định về lâu dài dự án sẽ hoàn được vốn.

Ai cũng biết chương trình khai thác bô-xít ở Việt Nam là một chủ đề lớn, phức tạp, hệ trọng, việc thảo luận và phản biện đã kéo dài nhiều năm nhưng đến nay càng cần thiết hơn lúc nào hết. Chính vì nhu cầu ấy mà đã nảy sinh một trang mạng mang tên “Bauxite Việt Nam”. Những kiến nghị dừng dự án bô-xít Tây Nguyên liên tiếp trong năm 2009 làm rúng động chính trường và làm dấy lên một phong trào phản biện rộng rãi trong xã hội dân sự là do những người chủ xướng trang này đưa ra. Nhiều ý kiến đóng góp tích cực của các nhà khoa học đã đăng trên trang mạng này; nhiều đợt lấy ý kiến với hàng nghìn người tham gia đều do trang mạng này chủ xướng. Tính cách công khai và nghiêm túc của trang phản biện này được xác nhận bởi con số người đọc hàng ngày, trước hết là giới cán bộ và trí thức trong nước.

Về dự án bauxite Tây Nguyên, ông Nguyễn Mạnh Quân, Vụ trưởng Vụ Công nghiệp nặng (Bộ Công Thương), thừa nhận dư luận xã hội và nhà khoa học hết sức lo ngại về hiệu quả kinh tế của 2 dự án bauxite là chính đáng. Tuy nhiên, vị Vụ trưởng này chỉ xin nhận khuyết điểm là vừa qua “Vinacomin cung cấp các số liệu khác nhau dẫn đến nhìn nhận chưa đúng”.