Người trí thức lên tiếng, phản tỉnh và dấn thân? Điều ấy thuộc về cuộc sống thường hằng như mưa nguồn chớp biển. Xã hội nhân quần chỉ sôi nổi bàn rộ khi trí thức vắng hẳn tiếng nói trong xã hội nan nguy ầm ầm lao như một cỗ xe tuột dốc không phanh, không cơ chế số lùi trong thiết kế.
Tôi thuộc diện không mấy thiết tha với biệt nhãn nhìn họ ở vị trí được nâng cao hơn tầm xứng đáng với họ. Trí thức khai sáng văn minh, cũng từng xây dựng học thuyết bao biện cho độc tài và những thể chế tàn bạo, từng truy nã tận diệt tư tưởng đối kháng và, ghê rợn nhất, từng có những phát minh công xưởng hoá, dây chuyền hoá sự giết người hàng loạt.

Sản phẩm tri thức không chỉ là những phát minh sáng chế, những công thức toán học, hóa học, những con robot, những giống cây mới…. Phản biện xã hội cũng là sản phẩm tri thức đích thực nhưng tất nhiên không phải chỉ là sản phẩm và trách nhiệm của riêng trí thức. Song, trí thức với những đặc thù của mình phải một tầng lớp đi tiên phong trong hoạt động này. Không lên tiếng đóng góp cho xã hội tiến bộ thì đó chỉ là Trí thức nửa mùa [1].

Trong ba năm qua, nhóm Cánh Buồm gửi tới xã hội bộ sách các môn Văn và Tiếng Việt (từ lớp 1 tới lớp 4), Lối Sống và Tiếng Anh (lớp 1 và lớp 2), Khoa Học Công Nghệ (lớp 1). Hè năm nay, nhóm Cánh Buồm sẽ hoàn thành sách tiếng Việt và Văn cho cả 5 lớp Tiểu học, cùng với một số mô-đun huấn luyện sư phạm thực hiện các cuốn sách đã có. Nhóm cũng đang chuẩn bị công bố từ 6 tới 7 tác phẩm của nhà Tâm lý học hàng đầu của loài người Jean Piaget, làm cơ sở tham khảo đổi mới sư phạm.

Mấy năm nay trong xã hôi ta thường nghe nói đến các lỗi hệ thống. Và trong năm 2011 cụm từ tái cấu trúc được nhắc đi nhắc lại với tần số kỷ lục trong các giải pháp vượt qua khó khăn kinh tế gay gắt hiện nay. Không hẹn mà gặp, các từ này đã trở thành những từ khoá trong phần lớn các nghiên cứu về quản lý kinh tế xã hội trong cả năm 2011. Cho nên có lẽ cũng là tự nhiên nếu câu chuyện đầu năm xoay quanh tái cấu trúc và lỗi hệ thống.

“Người sông Mê” Châu Diên, bề ngoài hoàn toàn khác hẳn với trí tưởng tượng của nhiều người. Trẻ hơn nhiều so với tuổi 80, giọng nói sang sảng, phong thái hóm hỉnh, thâm thúy, con người thực ngoài đời của ông – nhà giáo Phạm Toàn – dường như bổ sung cho mặt khác của con người văn chương.
Ông là một người cực kỳ tâm huyết và năng nổ với việc cải cách giáo dục (CCGD). Hiện nay, ông đang cùng nhóm Cánh Buồm soạn lại sách giáo khoa cho chương trình phổ thông theo cách mới hoàn toàn. Theo ông, đó là một cách “phản biện” lại những gì xã hội đang làm với giáo dục (GD), khởi đầu bằng việc làm cơ bản nhất – điều chỉnh lại tư duy viết sách giáo khoa vốn đang có vấn đề.

Bài học lớn nhất mà chúng ta học được từ Nguyễn Trường Tộ chính là sự thất bại của ông trong việc kiến nghị những giải pháp canh tân đất nước với tư cách một trí thức. Từ đó thấy rằng, chỉ khi nào người trí thức tự giác tránh con đường cụt mang tên “Trí thức cận thần” để đi trên con đường mới – con đường trí thức độc lập, trí thức dấn thân – thì đất nước mới có thể tránh được nguy cơ trở thành “đất nước cận thần” và giữ được nền độc lập đúng nghĩa.

Nguyễn Trường Tộ là một sĩ phu yêu nước nồng nàn và cũng là một tín hữu Công giáo. Ông yêu nước nhưng theo thuyết “dân vi quý” dù “vua là quý, quan là trọng”. Dân có bổn phận công dân, vua quan có sứ mệnh quan trọng nặng nề hơn thường dân. Ông kính thờ Chúa nhưng luôn gắn bó với đất nước Việt Nam. Ông cũng phân biệt được đức tin với giáo sĩ truyền giáo. Ông kính trọng các giáo sĩ, nhưng khi giáo sĩ ngoại quốc có liên quan đến việc nước, thì ông giấu việc cứu quốc với họ. Hoặc khi thấy nhiều giáo sĩ Pháp có liên quan với thực dân, thì ông đề nghị nên xin Tòa thánh sai phái các giáo sĩ khác tới thay thế. Nguyễn Trường Tộ là người yêu nước một trăm phần trăm và cũng là tín hữu Công giáo một trăm phần trăm.

Ngày 20 Tháng 11 là ngày Hiến chương quốc tế các nhà giáo, được lấy làm “Ngày nhà giáo Việt Nam”, là ngày xã hội tôn vinh các nhà giáo.
Nhân ngày này chúng ta nhớ lại một lớp thầy giáo thuộc thế hệ trí thức cha anh của chúng ta đã dấn thân vì sự tồn vong của Tổ quốc.
Đến lượt chúng ta, lớp trí thức hậu duệ của họ cũng đang ngày ngày đau đáu vì sự mất còn của đất nước trước mối họa xâm lăng Đại Hán và cũng đang tiếp bước các thế hệ cha anh, làm mọi việc với ngòi bút và tâm nguyện của mình để bảo vệ sự toàn vẹn của đất nước.

Sau ba năm thực hiện nhiều cải cách, kết quả học sinh trường tôi bỏ học giữa chừng luôn đạt tỉ lệ cao, dẫn đầu toàn tỉnh, còn thi tốt nghiệp THPT, từ chỗ thuộc tốp giữa của tỉnh đã tụt xuống cuối tỉnh. Sau mỗi kỳ thi tốt nghiệp chúng tôi lại thấy ông ngồi trong phòng gắn máy lạnh nhưng đổ mồ hôi ướt cả áo, mặt vẫn đỏ như gà chọi. Ông luôn vò đầu, bứt tóc (dù tóc chỉ có mấy cọng lưa thưa). Có lẽ ông rất ngạc nhiên không hiểu vì sao ông đã thực hiện cải cách nhiều mà chất lượng giáo dục của trường lại ngày càng đi xuống thê thảm như vậy? Cho đến bây giờ, mỗi lần đi ngang qua phòng của ông, tôi vẫn thấy ông ngồi đó, mặt đỏ như gà chọi, tay vò đầu bứt tóc.

Nghe tin Giáo sư Hoàng Tụy được Hiệp hội Quốc tế về Tối ưu toàn cục trao Giải thưởng Constantin Caratheodory, tôi vào mạng Google và mạng Baidu (của Trung Quốc) tìm hiểu xem thế giới biết gì về bậc hiền tài này của Việt Nam. Kết quả cho tôi thấy, mình biết về bác Tụy còn ít hơn người nước ngoài.
Thí dụ, tiểu sử bác Tụy bản chữ Hán cho biết bác được gọi là Hoàng “Jefferson” Tụy. Bác có con trai là Hoàng Dương Tuấn, hiện là Phó GS tại ĐH Công nghệ Sydney, Australia, và con rể là Phan Thiên Thạch. Cả hai cũng nghiên cứu toán tối ưu toàn cục như GS Hoàng Tụy. Thì ra cả nhà đều giỏi toán, hổ phụ sinh hổ tử mà!