Phải nói rõ ràng là công suất ban đầu của dự án ở mức 300.000 tấn alumin/ năm và nhà máy điện phân nhôm là 72.600 tấn nhôm. Sau đó lại quyết định là chưa làm nhôm kim loại vì lúc ấy còn thiếu điện, nên chỉ làm alumin. Do đó, công suất được nâng lên 600.000 tấn/năm. Với công suất này thì nảy sinh vấn đề vận tải, bởi lẽ chưa có nơi nào trên thế giới vận chuyển 600.000 tấn alumin/năm ra cảng bằng ô tô trên quãng đường dài như vậy.

Lập luận của TKV đúng là có lý của nó. Góc độ nào đó nó phù hợp với lệ thường lâu nay ở nước ta. Trách nhiệm làm đường giao thông, duy tu, bảo dưỡng… là của Nhà nước. Nếu Nhà nước không đủ kinh phí thì có thể dùng các phương thức khác, như BOT chẳng hạn. Với cách này thì người thụ hưởng con đường, cầu cống…, hiện nay đa phần là xe ô tô các loại, phải gánh phần trách nhiệm trả dần phần kinh phí mà đơn vị đầu tư đã bỏ ra để thực hiện công trình giao thông. TKV cũng chỉ sử dụng con đường như mọi doanh nghiệp khác, vậy vì sao họ bị buộc phải làm đường, nâng cấp cầu trong khi các doanh nghiệp khác thì không?

Hôm nay nhân thấy Bộ GTVT cho phép nhập xe siêu tải hiệu “Đồng Phèn của Trung Quốc”… Hai Sàigòn chỉnh liền: Xe DongFeng chứ không phải Đồng Phèn ông ơi. Xe nầy có sức tải từ 50 tấn trở lên, có ưu điểm giá rẻ, chỉ có hơn 700 triệu đồng/chiếc thôi mà rất ít tốn nhiên liệu nên hiện nay rất nhiều doanh nghiệp vận tải đang chuyển đổi từ xe tải KMaz của Nga, Hyundai, Kia của Hàn Quốc, Hino của Nhựt, v.v. sang xe DongFeng của Trung Quốc.

Đúng là “thực tế sẽ trả lời”, nhưng thực tế không chỉ trả lời với riêng ông Kiển, người đã sớm nghỉ hưu sau khi những sai phạm về quản lý ở TKV bị phát hiện, mà còn trả lời cho cả nền kinh tế. Các dự án khai thác mới đi được một chặng đường. Riêng chuyện vận chuyển bôxít, còn cả một kế hoạch xây dựng tuyến đường sắt từ nhà máy Nhân Cơ xuống cảng Kê Gà (cũng phải xây mới) với dự toán tới mấy tỉ USD.
Ngay khi còn ở trên giấy, nó đã sớm chuyển đổi từ “chuyên dụng” sang “đa mục tiêu”. Điều này đồng nghĩa với việc ngân sách nhà nước sẽ phải chia phần gánh vác, dù tuyến này chỉ qua những vùng hẻo lánh, ít dân, và còn rất nhiều dự án cần kíp khác đang chờ vốn. Một sự tính toán lại, ràng buộc trách nhiệm của TKV nếu vẫn giữ quan điểm dự án có hiệu quả kinh tế, có lẽ mang ý nghĩa phòng ngừa nguy cơ bị đặt vào thế đã rồi.

Ngạc nhiên hơn, Tổng cục Đường bộ vừa có văn bản gửi Khu Quản lý đường bộ VII yêu cầu kiểm tra và lên phương án sửa chữa để bảo đảm giao thông khẩn cấp đoạn Quốc lộ 20 phục vụ việc phát triển ngành công nghiệp nhôm khi chưa có cảng Kê Gà (Bình Thuận).
Trong văn bản này, Tổng cục Đường bộ yêu cầu kiểm tra hiện trường, xác định các vị trí xung yếu, hư hỏng cục bộ cần sửa chữa ngay để bảo đảm giao thông trên Quốc lộ 20 (Dầu Giây – Bảo Lộc); kiểm định, xác định phương án sửa chữa cầu Gia Đức (Km1+540), cầu La Ngà (Km35+707) trên Quốc lộ 20 theo phương án vận chuyển sử dụng xe 40 tấn của TKV.

Trước vấn đề Bộ GTVT kiến nghị Thủ tướng về việc TKV phải bỏ tiền ra làm đường, ông Liêm thẳng thắn: “Chúng tôi là doanh nghiệp Nhà nước hoạt động theo Luật Doanh nghiệp nên Chính phủ chỉ đạo thì phải chấp hành. Nhưng là doanh nghiệp nên phải có cơ chế, rõ ràng chuyện ứng vốn, bỏ vốn và thu hồi vốn thế nào”.

Trước các luồng ý kiến trái chiều, Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng đề xuất, “Luật không thể không đề cập tới những đòi hỏi của thực tế cuộc sống, nhất là khi các vấn đề lại liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của dân”. Nếu các cơ quan có trách nhiệm không sớm giải quyết vấn đề thì tình hình sẽ còn căng thẳng phức tạp hơn nữa. Kinh nghiệm xử lý hàng ngàn vụ khiếu nại đông người vừa qua cũng phần nào đủ căn cứ thực tiễn để cơ quan soạn thảo đưa vào luật.

Trước những luồng ý kiến gần đây cho rằng TKV đã nhập các dòng xe có trọng tải lớn (cả hàng hóa là 40 tấn), vượt quá giới hạn cầu đường, ông Dương Văn Hòa khẳng định TKV không trực tiếp đầu tư phương tiện mà thuê các doanh nghiệp vận tải hàng hóa để vận chuyển. Phương tiện vận tải của các doanh nghiệp phải đáp ứng yêu cầu về trọng tải cầu, cống; nếu vượt quá trọng tải quy định thì doanh nghiệp phải tự kiểm định, xử lý.

Đối với hai phương án cải tạo, nâng cấp các tuyến quốc lộ, tỉnh lộ từ Lâm Đồng đến Đồng Nai do Bộ GTVT đề nghị (Pháp Luật TP HCM đã phản ánh), TKV cho rằng các tuyến đường chủ yếu phục vụ GTVT và phát triển kinh tế – xã hội chung của khu vực, trong đó có dự án alumin Lâm Đồng và Nhân Cơ. Bởi lượng vận chuyển hàng hóa của hai dự án này rất nhỏ so với tổng lượng hàng hóa, hành khách trên tuyến. Do đó, TKV kiến nghị Thủ tướng chỉ đạo sử dụng nguồn vốn ngân sách Nhà nước, vốn ODA, vốn vay… để nâng cấp cầu, đường.

Là người đi sau, rút được bài học từ sự nóng vội của Trung Quốc khi dồn sức vội vàng phát triển hệ thống đường sắt cao tốc trong khi chưa chuẩn bị các điều kiện cơ sở hạ tầng khác như công nghệ, quản lý, điều hành, Việt Nam nên có những động thái dứt khoát đối với dự án đường sắt cao tốc Bắc-Nam.