Báo cáo mật nhan đề “Quan hệ Hoa Kỳ – Việt Nam, 1945-1967”, bộc lộ nhiều lời dối trá của chính phủ Mỹ về việc dấn thân vào cuộc chiến, từ nay đã được tự do khai thác. Về phía mình, Hà Nội đã lật sang trang. Hơn thế nữa, mùa hè vừa qua, những hoạt động quân sự giữa hai bên đã được diễn ra ở nơi mà những người lính Mỹ đầu tiên đã đổ bộ…

Trung Quốc muốn gì? GS White cho rằng người Trung Quốc có thể muốn ở Châu Á có một đế chế kiểu mới giống như kiểu mà Mỹ đã gầy dựng ở Tây Bán cầu sau khi Washington đã nắm chắc vị thế thống lĩnh đối với Lưu vực Caribê (vì Bắc Kinh hy vọng họ sẽ có được vị thế đó đối với Biển Đông). Theo lời của GS White, đế chế kiểu mới này đã có nghĩa là các nước láng giềng của Mỹ “ít nhiều cũng được tự do cai quản đất nước của họ”, ngay cả khi Washington nhất quyết đòi hỏi rằng những quan điểm của Mỹ phải “được cân nhắc thấu đáo” và được ưu tiên hơn quan điểm của các quyền lực bên ngoài. Trở ngại của mô hình này chính là Nhật, mà có lẽ sẽ không chấp nhận bá quyền Trung Quốc, cho dù có mềm đến đâu chăng nữa. Như vậy là chỉ còn lại mô hình Hòa hợp Châu Âu, trong đó Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật, Mỹ, và có lẽ một hoặc vài nước khác sẽ ngồi chung bàn quyền lực Châu Á với vai trò bình đẳng. Nhưng liệu Mỹ có chấp nhận một vai trò khiêm tốn như vậy, vì xưa nay họ đã gắn sự thịnh vượng và ổn định của Châu Á với thế thượng phong của họ? GS White cho rằng trong bối cảnh quyền lực Trung Quốc đang tăng lên, sự thống lĩnh của Mỹ có thể từ nay dẫn tới bất ổn cho Châu Á.

Một sự lặp lại kinh nghiệm của cuộc khủng hoảng kênh đào Suez có vẻ không thể xảy ra trong thế giới ngày nay. Nhưng tình hình kinh tế hiện nay của Hoa Kỳ thật sự làm cho nước này có nhiều điểm yếu cơ bản khi đối diện với sức mạnh khống chế không thể tránh của Trung Quốc. Ngày trước, Vương quốc Anh đã cầm một tay bài kém cỏi trong cuộc khủng hoảng kênh đào Suez, không những chỉ vì nước này lâm vào tình trạng nợ nần và nền kinh tế của nó đang suy yếu, nhưng còn vì một cường quốc kinh tế khác đã xuất hiện. Ngày nay, thậm chí khi kinh tế Hoa Kỳ đang suy yếu từ trong cơ cấu (structurally weak), khi cơn nghiện nợ đã làm cho nước này quá lệ thuộc ngoại bang, và khi viễn tượng tăng trưởng kinh tế của nó là tối thiểu, thì một đối thủ hùng mạnh đã lù lù xuất hiện. Trung Quốc có thể không hẳn là kẻ địch của Hoa Kỳ, nhưng nó cũng chẳng phải là một đồng minh.

Ngày nay TQ chưa ở trong tư thế có thể thay thế Hoa Kỳ như một siêu cường để giải quyết các vấn đề thế giới, nhưng các học giả TQ tỏ ra rất hân hoan trước viễn ảnh suy yếu của Hoa Kỳ. Nếu chúng ta muốn sống trong hoà bình với TQ trong vòng từ 50 đến 100 năm, học thuyết Kissinger với chủ trương tôn trọng những điểm nhạy cảm của TQ là một đường lối sai lầm. Người Mỹ cần chứng tỏ rằng quốc gia của mình không suy yếu. Họ phải đối phó thành công với những vấn đề kinh tế và chính trị mà họ đã đương đầu trong những năm đầu tiên của thế kỷ này. Họ phải chuẩn bị về mặt quân sự để ngăn chặn chủ nghĩa phiêu lưu mà những đế chế thịnh trị của TQ đã lao vào trong quá khứ. Các nhà phân tích Mỹ đủ mọi khuynh hướng chính trị, bất luận nhận thức của họ về ý đồ của TQ là như thế nào, đều đồng ý rằng đe dọa chính cho vai trò siêu cường quốc tế của Hoa Kỳ xuất phát từ bên trong.

Điều mỉa mai nhất là Phó Tổng thống Mỹ Joe Biden đến Bắc Kinh vào đúng thời điểm giới truyền thông Trung Quốc đang bàn luận sôi nổi về sự suy vong của Mỹ. Không lâu về trước, các quan chức ngoại giao và giới trí thức hàng đầu – không kể giới quan chức ngân hàng trung ương – vẫn còn rất thận trọng về chủ đề này; nay thì bầu không khí đã thay đổi. Cuộc tranh luận trước đây về việc liệu Mỹ có đang suy tàn hay không đã trở nên không còn thích hợp khi những người theo “chủ nghĩa suy tàn” trở thành những người nắm bắt dư luận. Thậm chí, một số nhà bình luận quan trọng còn bàn thảo công khai về vấn đề “thừa kế”. Một luận cứ then chốt là sự tất yếu của lịch sử. Như lời một danh ngôn Trung Quốc: “Ba mươi năm trên bờ đông của dòng sông, ba mươi năm nữa trên bờ tây của dòng sông”.

Người Trung Quốc đã rất ngạc nhiên về sự tiếp cận bình thường đối với một yếu nhân ngoại giao Mỹ, điều này ngược lại với hình ảnh an ninh nghiêm ngặt thường thấy đi kèm với những quan chức ngoại giao Trung Quốc.
Tờ Thời báo Bắc Kinh – Beijing Times đã la lên: “Ông ấy đang mang một cái ba lô!”, trong lúc đó tờ báo “Những tin tức hợp pháp Bắc Kinh – Beijing Legal News” của Nhà nước thêm rằng gia đình của ông Locke “giống như những người du lịch bình thường”.

Quan hệ quân sự giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc là một trong những mối quan hệ quan trọng nhất trên thế giới. Mặc dù đã bị một số hiểu lầm và nghi ngờ che phủ, nó vẫn là mối quan hệ thách thức nhất. Có những vấn đề mà chúng tôi bất đồng và bị lôi cuốn phải đối đầu nhau, tuy nhiên có những lĩnh vực rất quan trọng mà hai bên có cùng lợi ích để chúng tôi phải làm việc với nhau.
Vì vậy, chúng tôi cần làm cho mối quan hệ tốt hơn bằng cách tìm kiếm sự tin tưởng chiến lược.

Trong cuộc gặp song phương, ngoại trưởng Mỹ đã bày tỏ sự khen ngợi đối với Ngoại trưởng Trung Quốc Dương Khiết Trì về bước tiến mới đạt được này. Ông Dương Khiết Trì, về phần mình, cũng cho rằng thỏa thuận vừa đạt được là “rất quan trọng … tạo thuận lợi cho hòa bình và ổn định” của khu vực. Theo AFP, mục tiêu chung của hai bên Mỹ Trung trong cuộc gặp này làm dịu bớt các căng thẳng giữa hai nước. Một nhà ngoại giao Hoa Kỳ nhấn mạnh, phái đoàn Mỹ đã rất cố gắng để không khiến cho Biển Đông trở thành địa bàn xung đột và bất hòa giữa Washington và Bắc Kinh.

Lịch sử đã cho thấy những nguy hiểm đối với Việt Nam khi nước này rơi vào những tính toán địa-chính trị của những siêu cường láng giềng. Ỏ Hà Nội, liệu có ai sẽ quên điều này? Nhà ngoại giao Hoàng Anh Tuấn vừa nhắc lại rằng Việt Nam “là nước duy nhất trên thế giới đã tiến hành những cuộc đàm phán dồn dập và kéo dài với Hoa Kỳ. (…) Cho dù lòng tin và sự hiểu biết lẫn nhau đã có những tiến triển đáng kể, nhưng không có gì bảo đảm là những hiểu nhầm chiến lược lại không xuất hiện. (…) Do vậy, quan hệ song phương chỉ có thể được thiết lập một cách bền vững trên cơ sở bình đẳng nếu như mối bang giao này được xây dựng nhằm phục vụ các lợi ích quốc gia của Việt Nam cũng như của Hoa Kỳ, chứ không chỉ nhằm phục vụ các lợi ích địa – chính trị của một bên” [14]. Hiện nay, có nhiều điềm tốt. Thế nhưng “sự hung dữ của vị trí địa lý” [15] có thể vẫn chưa thôi định hướng số phận quốc gia Việt Nam.

Vào đầu năm ngoái, nhiều nguồn tin xác định là chính ông Đới Bỉnh Quốc là người đầu tiên đã tiết lộ với Mỹ rằng Biển Đông đã trở thành lợi ích cốt lõi của Trung Quốc. Trước làn sóng phản đối dữ dội của công luận tại các nước có tranh chấp chủ quyền với Trung Quốc trong khu vực, chính quyền Bắc Kinh không dám chính thức khẳng định điều đó, đồng thời các nhà ngoại giao, các “học giả” Trung Quốc trên các diễn đàn quốc tế đều cố sức giảm nhẹ tầm mức của tuyên bố này, thậm chí đổ lỗi cho nước ngoài là đã diễn giải sai lệch.